CHELOSIOWA JAMA

Na powierzchni wapieni dewońskich rozwinęły się formy krasowe (misy, jamki, wżery), a w ich wnętrzu utworzyły się jaskinie (Pajęcza o długości 1183m oraz najdłuższy system jaskiniowy (3670m) w Górach Świętokrzyskich: Chelosiowa Jama-Jaworznicka). Część próżni i kanałów krasowych doskonale widoczna w północnej ścianie kamieniołomu zachodniego wypełniona jest czerwonymi namułami krasowymi. Znaleziono w nich kości zwierząt czwartorzędowych (sprzed 2,5mln lat). W Chelosiowej Jamie odkryto także, twarde i niewątpliwie starsze, namuły zeskalone. Formy krasu podziemnego należą więc do dwóch generacji: postwaryscyjskiej (wypełnionej czerwonymi, zlityfikowanymi, permsko-dolnotriasowymi glinami krasowymi) i kenozoicznej (wtedy powstały obecnie istniejące i częściowo wypełnione miękkim materiałem krasowym jaskinie oraz liczne formy krasu powierzchniowego). Różnica nachyleń warstw skalnych 25-35° ku północy wapieni dewońskich i 5-10° ku północy skał triasowych jest miarą intensywności fałdowań waryscyjskich (z przełomu dolnego i górnego karbonu). Wynosi ona 20-25° i wskazuje na niewielki stopień waryscyjskiej aktywności fałdowej.

Wapienie dewońskie pokrywają wiśniowe, cienkoławicowe pyłowce i drobnoziarniste piaskowce zbudowane z materiału ilastego, pylastego, ziaren kwarcu i blaszek muskowitu. Na powierzchniach oddzielności międzyławicowej często występują regularne wałeczkowate nabrzmienia - zmarszczki prądowe. Profil dolnego triasu wieńczy ławica żółtoszarych piaskowców zlepieńcowatych zawierających, obok dominujących ziarn kwarcu, także otoczaki kwarcytów, kwarcu, wapieni, skał wulkanicznych i tufów. Skały zespołu wiśniowych pyłowców i drobnoziarnistych piaskowców ku południowi zyskują zrazu pojedyncze, a dalej coraz liczniejsze i większe okruchy dewońskich wapieni i stopniowo, na przestrzeni kilkunastu metrów przechodzą w brekcje utworzone z nieobtoczonych różnej wielkości okruchów dewońskich wapieni spojonych czerwonym ilasto-wapiennym lepiszczem.

W centralnych częściach kamieniołomów, w szczytowej partii Góry Kopaczowej, występują żyły klastyczne. Wypełniają one czerwonym, ilasto-wapnistym materiałem szczeliny tektoniczne pokryte rysami ślizgowymi powstałe podczas dolnotriasowych trzęsień ziemi. Zlepieńce, osady pyłowcowo-piaskowcowe, ławica piaskowców zlepieńcowatych nie zawierają skamieniałości, ale o ich dolnotriasowym wieku świadczy obecność otoczaków kwarcu oraz charakter profilu litologicznego, który na drodze regionalnych porównań skorelowano z dolnym triasem. Skały triasowe są słabo nachylone ku północy pod kątem 5-10°.