ZARYS HISTORYCZNY

Do poznania przeszłości Ziemi nie potrzeba wyspecjalizowanych metod ani przyrządów. Wystarczy z uwagą przyjrzeć się najbliższemu otoczeniu, czyli... skorupie ziemskiej - najlepiej zachowanemu dokumentowi umożliwiającemu podróż w odległe wydarzenia. Jej morfologia i anatomia są bowiem odzwierciedleniem zachodzących niegdyś procesów. Skały ją budujące powstały w różnych warunkach i uformowały się w wyniku różnorakich procesów, które nadały jej ostateczną formę. I tak np. wapienie świadczą o morskim środowisku, bazalty - o wulkanach, a doliny z pionowymi zboczami i szerokimi dnami - o lodowcach; przykładów w otaczającym świecie znaleźć można bez liku. Jeszcze więcej informacji da się wyczytać, dokładniej obserwując skały. Otóż poszczególne ich warstwy powstawały w kolejności od najniżej położonej, chyba że doszło do zaburzenia ich pierwotnego ułożenia. Nieodłącznym uzupełnieniem okaże się więc literatura, podobnie jak przy rozpoznawaniu obecnych w skałach skamieniałości, których odpowiednie sklasyfikowanie pozwoli poznać wiek bezwzględny i szczegółowe informacje o panujących w danym miejscu niegdyś warunkach.

Poddając dokładnym badaniom zapisane wokół ślady z przeszłości, bezwzględny wiek Ziemi ustalono na ok. 4,5mld lat. Przez okres ten podlegała ona ciągłym przemianom; począwszy od surowego, skalistego, pozbawionego życia środowiska; poprzez jego powstanie, bujny rozwój; aż po czasy obecne - fascynujący świat oferujący niesamowite możliwości. W celu ułatwienia podróży w przeszłość Ziemi, cały ten czas podzielono na cztery ery, pomiędzy którymi granice wyznaczają najważniejsze wydarzenia z jej dziejów. Obejmują one jednak wielki interwał czasowy, więc i w nich wyznaczono mniejsze fragmenty - okresy, epoki, piętra.

Najstarszą z er jest prekambr (podzielony na dwa eony: archaik i proterozoik) obejmujący niemal 90% czasu. Wówczas w wyniku licznych procesów powstała skorupa ziemska, a wraz z końcem ery przed 590mln lat w środowisku morskim pojawiły się skomplikowane formy życia, wyznaczając początek ery paleozoicznej. Organizmy żyjące w wodzie opanowały jednak lądy, w połowie ery pojawiły się pierwsze rośliny, a z jej końcem - pierwsze gady. Kolejnym zmianom ulegała skorupa ziemska - "wędrowały" kontynenty, a wielkie orogenezy (kaledońska i waryscyjska) doprowadziły do powstania olbrzymich łańcuchów górskich. Roszady w klimacie i świecie organicznym pozwoliły podzielić tę erę na sześć okresów: kambr, ordowik, sylur, dewon, karbon, perm. Era mezozoiczna, rozpoczęta przed 250mln lat, to już dominacja olbrzymich gadów; pojawił się wtedy też pierwszy ptak. Kontynenty nadal zmieniały swoje położenia; ruchy górotwórcze zmniejszyły swoje nasilenie, choć z jej schyłkiem rozpoczęła się orogeneza alpejska. Koniec ery nastąpił 65mln lat temu; wyodrębniono w niej trzy okresy: trias, jurę, kredę. W kenozoiku, najmłodszej i trwającej do dziś erze, planetę opanowały ssaki. Z jego początkiem nastąpiło właściwe wypiętrzenie gór fałdowania alpejskiego; z końcem - ochłodzenie klimatu i zlodowacenie; kontynenty "zawędrowały" w swoje obecne miejsca. Na Ziemi pojawił się człowiek. Erę tę podzielono na: trzeciorzęd, czwartorzęd.